Một số lưu ý trong phòng trừ bệnh đạo ôn hại lúa

         Bệnh đạo ôn là một trong những dịch hại nguy hiểm nhất trên cây lúa, có thể xuất hiện và gây hại ở hầu hết các giai đoạn sinh trưởng, từ mạ đến trỗ bông. Thực tế sản xuất cho thấy, nếu không được phát hiện sớm và phòng trừ kịp thời, bệnh có thể làm giảm năng suất từ 15% đến 80%, thậm chí mất trắng trong điều kiện thời tiết thuận lợi cho nấm phát triển. Đặc biệt trong vụ Xuân ở các tỉnh phía Bắc, với đặc trưng thời tiết mưa phùn, ẩm độ cao, âm u kéo dài, bệnh đạo ôn thường bùng phát mạnh và diễn biến khó kiểm soát.

            1. Nguyên nhân và cơ chế gây hại

            Bệnh do nấm Pyricularia oryzae gây ra. Đây là loại nấm có khả năng lây lan nhanh nhờ bào tử phát tán qua gió, nước mưa và tồn tại sẵn trong tàn dư rơm rạ, hạt giống.

          Khi gặp điều kiện thuận lợi, bào tử nấm bám lên lá, nảy mầm và xâm nhập vào mô cây. Nấm tiết ra độc tố và enzyme làm phá hủy tế bào, khiến cây lúa giảm khả năng quang hợp, suy yếu và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành năng suất. Đặc biệt, khi nấm tấn công vào cổ bông sẽ làm gián đoạn vận chuyển dinh dưỡng, dẫn đến hạt lép, giảm năng suất nghiêm trọng.

            Như vậy, bản chất của bệnh là tấn công trực tiếp vào “bộ máy nuôi hạt” của cây lúa, nên nếu không kiểm soát kịp thời sẽ gây thiệt hại lớn

           2. Điều kiện phát sinh – vì sao bệnh bùng phát mạnh

          - Bệnh đạo ôn không phát sinh ngẫu nhiên mà phụ thuộc chặt chẽ vào các yếu tố ngoại cảnh:

         - Thời tiết: Nhiệt độ 20–28°C, ẩm độ cao, mưa phùn, sương mù, trời âm u là điều kiện lý tưởng cho nấm phát triển.

           - Dinh dưỡng: Bón thừa đạm làm cây lúa “tốt lốp”, lá mềm, dễ nhiễm bệnh; thiếu kali làm giảm sức chống chịu.

           - Giống: Giống nhiễm bệnh sẽ dễ bị gây hại hơn trong cùng điều kiện.

          - Canh tác: Gieo sạ dày, ruộng rậm rạp, thoát nước kém làm tăng ẩm độ trong tán lá, tạo điều kiện cho bệnh lây lan.

           - Thực tế cho thấy: ruộng càng xanh tốt do thừa đạm, càng dễ bị đạo ôn.

            Các giai đoạn cần đặc biệt lưu ý là: Đẻ nhánh rộ, làm đòng, trỗ bông.

            Đây là các thời điểm cây mẫn cảm, nếu gặp thời tiết thuận lợi bệnh sẽ bùng phát rất nhanh.

Hình ảnh vết bệnh đạo ôn gây trên lá lúa

         3. Nhận biết sớm để xử lý kịp thời

         Việc phát hiện sớm có ý nghĩa quyết định hiệu quả phòng trừ:

        Trên lá: Xuất hiện vết nhỏ màu xám xanh, sau phát triển thành vết hình thoi, viền nâu, tâm trắng xám. Nặng có thể làm cháy cả lá.

          Trên cổ bông: Vết nâu làm cổ bông teo, gãy, hạt lép hàng loạt.

          Trên hạt: Hạt bị lem, giảm chất lượng và năng suất.

           Đặc biệt nguy hiểm là đạo ôn cổ bông, vì gây thiệt hại trực tiếp đến năng suất.

Hình ảnh vết bệnh đạo ôn gây trên cổ bông

          4. Nguyên tắc phòng trừ: Chủ động – tổng hợp – đúng thời điểm

         Phòng trừ bệnh đạo ôn chỉ hiệu quả khi áp dụng đồng bộ nhiều biện pháp, trong đó phòng là chính, trị phải kịp thời.

         (1) Biện pháp giống – nền tảng quan trọng

         - Không sử dụng giống nhiễm bệnh hoặc lấy giống từ ruộng đã bị bệnh.

         - Ưu tiên giống có khả năng chống chịu.

          - Xử lý hạt giống trước gieo (nước nóng ~54°C hoặc thuốc xử lý).

          - Đây là biện pháp ít tốn kém nhưng hiệu quả lâu dài.

          (2) Biện pháp canh tác – yếu tố quyết định

         - Gieo sạ với mật độ hợp lý (không quá dày).

         - Bón phân cân đối N-P-K, tuyệt đối không bón thừa đạm, nhất là giai đoạn cuối đẻ nhánh.

         - Giữ mực nước ruộng 1–3 cm, tránh để ruộng khô hạn hoặc quá rậm rạp.

         - Thường xuyên thăm đồng, nhất là sau mưa phùn, trời âm u.

          Khi phát hiện bệnh: Dừng ngay bón đạm + không phun phân bón lá, chất kích thích.

          (3) Biện pháp hóa học – xử lý đúng lúc

           -  Phun thuốc ngay khi bệnh chớm xuất hiện.

           - Nếu bệnh nặng: phun 2 lần, cách nhau 5–7 ngày.

           Đối với đạo ôn cổ bông:

          - Phun phòng khi lúa đòng già – nứt bẹ

          - Phun lại sau 5–7 ngày

          Có thể sử dụng các thuốc: Bump, Katana, Filia, Kabum…Tuân thủ nghiêm nguyên tắc “4 đúng”.

           5. Một số lưu ý quan trọng trong thực tế sản xuất

           - Theo dõi sát diễn biến thời tiết để phòng sớm.

           - Không để ruộng quá tốt lốp do bón thừa đạm.

           - Chủ động phun phòng đối với ruộng đã từng bị bệnh, giống nhiễm.

           - Tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn nông dân nhận biết và xử lý sớm.

           Bệnh đạo ôn là dịch hại nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả nếu người sản xuất hiểu rõ nguyên nhân – nắm đúng thời điểm – áp dụng biện pháp tổng hợp. Trong điều kiện vụ Xuân miền Bắc, việc chủ động theo dõi đồng ruộng và phòng trừ sớm có ý nghĩa quyết định trong bảo vệ năng suất và hiệu quả sản xuất lúa.

Th.S. Trương Thị Lành – Phòng Kỹ thuật Nông nghiệp